Khi cùng một biểu tượng, nhưng hai cách sống
Rất nhiều người nghĩ rằng hoa sen ở Việt Nam chịu ảnh hưởng trực tiếp từ văn hóa Trung Hoa. Điều này đúng về mặt lịch sử giao thoa, nhưng không đúng về mặt tinh thần biểu tượng. Cùng là sen, nhưng cách người Việt và người Trung Hoa nhìn sen không giống nhau.
Sự khác biệt này không nằm ở hình dáng hoa, mà nằm ở cách sen bước vào đời sống.
Sen trong văn hóa Trung Hoa: biểu tượng của trật tự và lý tưởng
Trong văn hóa Trung Hoa, hoa sen gắn chặt với Nho – Phật – Đạo, đặc biệt là hình tượng liên hoa xuất trần. Sen được dùng để nói về sự thoát tục, về lý tưởng đạo đức, về việc vươn lên khỏi thế gian để đạt đến cảnh giới cao hơn.
Trong mỹ thuật, sen Trung Hoa thường được:
- Cách điệu mạnh
- Đặt trong bố cục chặt chẽ
- Gắn với biểu tượng học rõ ràng
Sen ở đây mang tính chuẩn mực. Nó nói về cái nên hướng tới.
Sen trong văn hóa Việt: biểu tượng của đời sống và sự chịu đựng
Với người Việt, sen không phải biểu tượng của “thoát”, mà của “ở lại”. Sen gắn với ao làng, bờ ruộng, với đời sống nông nghiệp. Nó không nằm trên cao, mà nằm ngay trong không gian sống thường nhật.
Sen Việt không cần lý tưởng hóa. Nó gần, quen, và mang theo cả sự nhọc nhằn. Trong ca dao, sen xuất hiện như một phần của đời sống, không phải một biểu tượng triết học trừu tượng.
Chính vì vậy, sen Việt mang tính nhân sinh nhiều hơn tính lý tưởng.
Sự khác biệt này phản ánh hai cách sống
Văn hóa Trung Hoa hướng tới hệ thống, trật tự và chuẩn mực. Sen vì thế trở thành biểu tượng của lý tưởng đạo đức.
Văn hóa Việt coi trọng sự thích nghi, bền bỉ và mềm dẻo. Sen vì thế trở thành biểu tượng của sống cùng đời mà không bị đời cuốn đi.
Điều này lý giải vì sao tranh hoa sen Việt Nam, đặc biệt là tranh sơn mài, thường:
- Ít tính biểu trưng trực diện
- Nhiều cảm xúc nền
- Không ép người xem phải “hiểu”
Người xem chỉ cần cảm.
Khi sen Việt bước vào nghệ thuật sơn mài
Sơn mài Việt Nam không tìm cách lý tưởng hóa sen. Nó giữ lại sự trầm, sự lặng, sự không hoàn hảo tuyệt đối. Ánh sáng trong tranh sen sơn mài Việt thường không bừng lên, mà lan tỏa chậm. Đó là ánh sáng của đời sống đã đi qua nhiều mùa, không phải ánh sáng của một khoảnh khắc giác ngộ rực rỡ. Sen có thể được khắc hoạ dưới nhiều xúc cảm, từ Hoả Diệm Liên Sơn - sen bừng lên trong lửa; Cửu Ngư Quần Hội - phú quý trường tồn; Đàn Cò Đậu Hồ Sen - đất lành chim đậu, hay dưới nhiều sắc màu của cánh hoa từ trắng, hồng, đến vàng.
Nếu bạn đã sẵn sàng cảm nhận một sen rất Việt Nam, hãy ghé thăm sơn mài Đông Phương Art ở ngõ 118 Nguyễn Khánh Toàn, Cầu Giấy, Hà Nội nhé!