Những bức tranh sơn mài mang tên Đông Phương Art, nếu chỉ nhìn bề mặt, ta thấy ánh sáng và màu sắc. Nhưng nếu lắng tai, ta còn nghe được nhịp thở của những người đứng sau: các nghệ nhân Hà Nội. Họ không quen xuất hiện trước ống kính, tên tuổi ít khi được in đậm trên bìa catalog. Họ ở lại trong xưởng, lặng lẽ qua mùa nắng mưa, trò chuyện với gỗ, với sơn, với những mảnh vỏ trứng bé xíu và với chính sự kiên nhẫn của mình. Gọi họ là “người thổi hồn” không phải để lãng mạn hóa công việc, mà là cách gần nhất để mô tả sự sống mà bàn tay họ trao cho vật liệu.
Một ngày làm việc của nghệ nhân bắt đầu sớm. Không phải lúc nào cũng là tiếng đục, tiếng mài; nhiều khi là vài phút đứng lặng trước một phác thảo để “nghe” xem bức tranh muốn trở thành điều gì. Sơn mài là nghệ thuật nhiều lớp; mỗi lớp là một quyết định. Nên đặt lớp nâu trước hay mảng đỏ trước? Vỏ trứng nên dày ở phần sáng hay mỏng để sự ngẫu nhiên dẫn lối? Khi nào thì dừng lại để sơn nghỉ, khi nào thì tiếp tục để màu còn “ẩm” bám vào nhau? Những câu hỏi ấy không có công thức; kinh nghiệm và trực giác là hai chiếc kim chỉ nam. Nếu sai một nhịp, ánh sáng sẽ gắt; nếu vội một chút, bề mặt sẽ mệt; nếu tham một đường nét, tổng thể sẽ ồn. Bởi thế, người nghệ nhân sơn mài giống một nhạc trưởng kiệm lời, điều khiển dàn nhạc của màu, chất và thời gian.
Người Hà Nội hay nói về nết nghề. Nết ấy thể hiện ở cách chuẩn bị nền. Không ai nhìn thấy những lớp sơn đầu tiên được vuốt lên mặt gỗ, nhưng chính chúng quyết định độ bền và chiều sâu của tranh. Một nền tốt là nền có “độ thở”: cứng vừa đủ để chịu mài, mềm vừa đủ để nâng màu lên như nâng giọng ca. Làm nền giống như gieo một mùa; nghệ nhân quen với việc chờ, như nhà nông quen với nắng mưa. Họ hiểu rằng có những ngày phải để bức tranh im, như để một ý nghĩ lắng xuống. Chậm không phải vì thiếu việc, mà vì tôn trọng nhịp điệu mà vật liệu yêu cầu.
Cẩn trứng là nơi người nghệ nhân bộc lộ rõ nhất khí chất của mình. Không ai có hai bề mặt trứng giống nhau, và đó là cái đẹp của ngẫu nhiên. Có người thích ghép mảnh trứng lớn để ánh sáng rền; có người thích vụn li ti như bụi sao; có người để lẫn chút “ranh giới” giữa các mảnh để bề mặt có nhịp thở. Khi mài, bề mặt sống dậy, bộc lộ những điều chính tay người ghép cũng không ngờ. Đó là khoảnh khắc người nghệ nhân mỉm cười, như gặp lại một người bạn vừa vượt qua đoạn đường khó. Trong xưởng, nụ cười ấy là phần thưởng không cần đóng khung.
Nghệ nhân sơn mài Hà Nội không chỉ thuộc về quá khứ. Họ đang tìm cách trò chuyện với hiện tại: giản lược hình, tiết chế màu, tôn trọng khoảng trống. Trong những dự án đặt hàng cho không gian hiện đại, người nghệ nhân học cách nói ít hơn mà sâu hơn. Một cánh sen có thể chỉ còn là đường viền và một mảng sáng cẩn trứng, nhưng để được “ít” như vậy, đã có bao nhiêu lần “nhiều” bị gạt đi. Đó là trình độ của người thợ đã trở thành nghệ sĩ: dám bỏ đi những gì không thực sự cần thiết.
Ở Đông Phương Art, chúng tôi luôn cố gắng bảo vệ thời gian của nghệ nhân. Không đẩy họ vào nhịp độ công nghiệp, không bó buộc họ bằng những deadline làm hỏng nhịp len màu. Chúng tôi để mỗi người phát huy sở trường: có người mạnh về sen, có người hợp đồng quê, có người xuất sắc ở sắc độ trầm, có người rất sáng tay với vàng. Bằng cách ấy, mỗi bức tranh ra đời đều mang dấu vân tay riêng, và khách hàng có thể nhận ra “ai đã vẽ” dù không nhìn chữ ký. Cảm giác được nhận ra ấy, đối với người làm nghề, là phần thưởng âm thầm mà sâu xa.
Nghệ nhân cũng là người thầy. Họ dạy lớp trẻ không phải bằng những bài giảng dài, mà bằng cách làm: ngồi đúng tư thế, đặt bàn tay đúng điểm tựa, pha sơn đúng độ, mài bằng lực vừa phải. Mọi “bí quyết” đều có thể nói ra, nhưng thứ cần nhất là nếp: nếp nhẹ nhàng trong tâm, nếp kiên nhẫn với việc nhỏ, nếp tự trọng khi thấy tác phẩm chưa “chín”. Nếu phải đùa một chút cho bớt nghiêm, ta có thể nói rằng nghệ nhân sơn mài giống người pha trà: nước không đủ nóng thì trà nhạt, đủ nóng mà vội rót thì đắng. Cân bằng là mỹ học cao nhất.
Thành phố thay đổi mỗi ngày, nhưng những con người lặng lẽ ấy vẫn giữ nhịp làm việc của mình. Họ hiểu rằng, khi một bức tranh được treo trong phòng khách, có thể một đứa trẻ sẽ lớn lên trước nó, và nhiều năm sau sẽ nhớ về một thứ ánh sáng không thể gọi tên. Người nghệ nhân làm vì ký ức như thế; họ dựng lên những “khung cảnh” cho ký ức nảy mầm. Bởi vậy, mỗi khi một tác phẩm rời xưởng, họ tiễn bằng ánh mắt vừa xót vừa mừng. Xót vì đã bỏ vào đó một phần đời; mừng vì nó sắp có đời sống mới.
Nếu có dịp ghé Đông Phương Art, bạn sẽ bắt gặp các nghệ nhân của chúng tôi có thể là đang vẽ tranh, pha sơn, cưa vỏ trai, hay đập vỡ vỏ trứng rồi dán lên trên nền sơn. Mỗi một bức tranh họ làm có thể mất đến mấy ngày và công việc luôn lặp lại như vậy. Nhưng nụ cười trên môi họ, ánh mắt sáng ngời khi được khách trả lời thắc mắc của khách tham quan chưa bao giờ vụt tắt. Trong nhịp ấy, bạn sẽ hiểu vì sao chúng tôi nói nghệ nhân là người thổi hồn. Họ thổi bằng sự lặng, bằng sự chăm, bằng một loại tình yêu không ồn ào. Và chính tình yêu ấy làm nên bản sắc của sơn mài Hà Nội hôm nay.