Một bức tranh sơn mài hoàn chỉnh không xuất hiện trong chớp mắt. Nó đi qua nhiều “mùa”: mùa ý tưởng, mùa phác thảo, mùa lên nền, mùa cẩn, mùa mài, mùa phủ, và cuối cùng là mùa “lên đèn”—khoảnh khắc ánh sáng chạm tới bề mặt, đánh thức toàn bộ những lớp màu đã âm thầm tích tụ. Câu chuyện dưới đây là hành trình như thế, được kể lại từ những gì Đông Phương Art chứng kiến mỗi ngày trong xưởng.
Khởi đầu bao giờ cũng là một hình dung. Khách hàng gửi một bức ảnh góc phòng khách, nói rằng họ muốn một bức tranh sen, không quá ồn ào, có chút ánh vàng nhưng đừng chói. Nghệ sĩ phác mảng lớn trước: một hồ sen căng tràn nhưng chỉ chọn một cụm lá và hai bông đang hé, nhường phần lớn khoảng trống cho mặt nước để căn phòng còn “thở”. Những đường nét đầu tiên vừa mơ hồ vừa quyết liệt, bởi chúng phải trả lời những câu hỏi căn bản: tỉ lệ, nhịp, điểm nhìn. Khi mọi thứ đã “vào khuôn”, bản phác được đặt cạnh những mẫu chất liệu thực tế: mảng trứng mịn, miếng vàng lá, vài thỏi màu đã qua pha để ước lượng sắc độ.
Sau phác thảo là nền. Người thợ chuẩn bị mặt gỗ, xử lý cho phẳng, quét những lớp sơn đầu. Mỗi lớp phải được để nghỉ, như để thân gỗ và sơn học cách ở cùng nhau. Không ai thúc ép được giai đoạn này. Chúng tôi thường đùa rằng đó là “mùa mưa” của bức tranh, ẩm ướt một chút, kiên nhẫn một chút, nhưng cần thiết để mùa nắng sau đó rực rỡ. Khi nền đủ độ, họa sĩ bắt đầu đặt những mảng màu đầu tiên. Sen không vội hiện ra ngay hình dáng; nó hiện bằng không khí, bằng một vệt sáng lơ đãng, bằng cái lạnh của nước và cái ấm của ánh chiều. Người xem sẽ chưa thấy gì, nhưng người làm tranh đã thấy bóng hình.
Đến lúc cẩn trứng, căn phòng bỗng lặng đi. Những vỏ trứng được xử lý sạch, phơi khô, gỡ vụn. Có thứ gì đó gần với thiền định ở đây: nhịp tay chậm, hơi thở đều, mắt quan sát liên tục mà không gắng gượng. Người thợ không áp đặt; họ gợi mở. Họ để mảnh trứng tìm lấy vị trí, như cách vì sao tự rơi vào chòm sao của mình. Có những chỗ họ cố ý để mảnh to, có chỗ để vụn li ti, để khi mài lên, bề mặt có nhịp dày – thưa tự nhiên. Phần hào quang quanh búp sen thường được cẩn dày hơn, để ánh sáng bật ra, nhưng vẫn phải giữ rìa mờ để không “đâm” vào mắt. Tất cả là bài toán của cảm giác.
Mài là lúc bí mật được hé lộ. Người thợ đặt tác phẩm lên bàn, tay trái giữ, tay phải mài đều. Lớp trứng bắt đầu hiện, không trắng toát mà trắng ngà, như vầng trăng lọt qua mây. Nơi nào mài mạnh, ánh sáng vỡ; nơi nào mài nhẹ, ánh sáng thở. Một đường mài khéo có thể cứu cả mảng tranh; một cú tay vội có thể làm hỏng nhịp. Kinh nghiệm nằm ở việc biết dừng đúng lúc. Trong xưởng, có câu nói đùa mà thật: “Mài cũng như nói—nói vừa đủ đẹp, nói quá lời là hỏng”.
Khi cẩn và mài đã đạt, nghệ sĩ mới nghĩ đến vàng. Vàng là ngôn ngữ sang trọng, nhưng nếu dùng thiếu tiết chế, nó sẽ ồn ào. Ở bức sen này, vàng chỉ được chạm ở viền lá và một đường rất mảnh trên cánh. Mỗi lá vàng đặt xuống như một nốt nhạc cao, không thể kéo dài quá lâu. Vàng phải làm nền cho cảm giác “ướt” của nước và “mịn” của trứng, chứ không được lấn át. Phủ sơn hoàn thiện là bước cuối. Lớp phủ không để bóng kiểu gương; nó phải là độ bóng sâu, như mặt hồ lúc chiều, đủ để bắt ánh đèn nhưng vẫn giữ được da thịt của màu.
Ngày “lên đèn” là ngày tác phẩm bước ra khỏi xưởng để đặt vào không gian thật. Đội ngũ kỹ thuật đến căn hộ, thử ánh sáng, treo thử với thước đo và mắt nhìn. Khi công tắc bật lên, cả căn phòng đổi giọng. Búp sen hầu như không “phát sáng” theo nghĩa vật lý, nhưng người đứng đối diện cảm giác như có một nguồn sáng dịu ở đó. Gia chủ đứng yên một lúc lâu, rồi nói rất nhỏ: “Đúng là nó.” Câu nói ấy—giản dị và chính xác—là phần thưởng cho toàn bộ hành trình. Từ phác thảo đến “lên đèn”, ai cũng đã làm phần việc của mình: người khách tin tưởng và nói rõ mong muốn; người họa sĩ đặt tâm vào hình và sắc; người thợ gìn giữ nhịp tay; người kỹ thuật trân trọng việc treo. Một bức tranh đẹp bao giờ cũng là kết quả của sự đồng lòng.
Sau treo là chăm sóc. Đông Phương Art hướng dẫn chủ nhà về ánh sáng phù hợp, về việc lau bụi đúng cách, về những buổi đánh bóng định kỳ. Không phải để làm khó, mà để tác phẩm tiếp tục “lớn lên” trong căn nhà mới. Sơn mài có đời sống dài; nếu chăm nom, nó sẽ đẹp hơn theo năm tháng. Bề mặt sẽ “chín” thêm, ánh trứng sẽ bớt thô, vàng sẽ dịu đi như mật. Lúc ấy, bức tranh không còn là vật ngoại lai, mà là một thành viên thầm lặng của gia đình.
Câu chuyện này không phải ngoại lệ. Mỗi tác phẩm rời xưởng đều trải qua những mùa như thế, khác nhau ở chủ đề, sắc độ, nhịp mài, nhưng giống nhau ở điều cốt lõi: sự tôn trọng. Tôn trọng vật liệu, tôn trọng tay nghề, tôn trọng người xem. Ở một thành phố luôn chuyển động như Hà Nội, việc dành thời gian cho một quá trình chậm rãi như sơn mài gần như là một lựa chọn sống. Là một cửa hàng sơn mài uy tín lâu năm tại Hà Nội, Đông Phương Art chọn lựa chọn ấy mỗi ngày. Và khi nhìn ánh mắt người xem chậm lại trước một bức tranh, chúng tôi biết rằng lựa chọn ấy vẫn đang đúng.